Eksperyment: plan i wyniki

Zespół

Kierownik projektu: Mieszko Tałasiewicz
Studenci: Filip Kolasa, Bartosz Młotkowski

Założenia wstępne

Ponieważ w istniejącej literaturze brak wskazówek, jak uchwycić postulowaną różnicę poznawczą między ujęciem neo-husserlowskim a ujęciem opartym na oddzieleniu, zdecydowaliśmy się na najprostszą drogę: pomiar różnic czasów reakcji przy ocenie zdań twierdzących i przeczących. Wyróżniamy cztery warunki eksperymentalne, w których wcześniej przedstawione zdanie jest następnie oceniane w odniesieniu do odpowiedniego bodźca wzrokowego: (PT) zdanie twierdzące potwierdzone przez bodziec; (PF) zdanie twierdzące sfalsyfikowane przez bodziec; (NT) zdanie przeczące potwierdzone przez bodziec; (NF) zdanie przeczące sfalsyfikowane przez bodziec.

Zgodnie z ujęciem opartym na oddzieleniu początkową reakcją na sąd jest asercja. Późniejsze odrzucenie tego sądu będzie zatem zawsze wolniejsze od jego przyjęcia, niezależnie od sądu, ponieważ wymaga dodatkowego kroku oddzielenia: początkowa asercja musi zostać anulowana. Ujęcie to przewiduje więc, że PF będzie wolniejsze niż PT, a NF wolniejsze niż NT.

W ujęciu neo-husserlowskim początkową reakcją na sąd jest rozważanie go z mocą propozycjonalną, czyli wytworzenie reprezentacji pozytywnego stanu rzeczy zawartego w sądzie. Późniejsze uznanie sądu pozytywnego polega na rozpoznaniu zgodności świata z wcześniej wytworzoną reprezentacją. Odrzucenie sądu pozytywnego wymaga wykrycia odstępstwa od tej reprezentacji, co jest poznawczo trudniejsze, ponieważ odstępstwo może przyjmować wiele postaci. PF powinno więc prowadzić do dłuższych czasów reakcji niż PT.

Uznanie sądu negatywnego polega na reprezentowaniu pozytywnego stanu rzeczy i rozpoznaniu jego nieobecności w świecie, która również może przyjmować wiele postaci. Odrzucenie sądu negatywnego powinno natomiast być łatwiejsze i szybsze, ponieważ wymaga jedynie rozpoznania zgodności świata z pozytywną reprezentacją związaną z sądem.

Podsumowując, podobnie jak ujęcie oparte na oddzieleniu, ujęcie neo-husserlowskie przewiduje, że PF będzie wolniejsze niż PT; w odróżnieniu od niego przewiduje jednak również, że NF będzie szybsze niż NT.

Eksperyment ma ustalić, które z tych przewidywań zostanie potwierdzone.

Metoda

Plan eksperymentalny

Cztery warunki eksperymentalne zaprojektowano następująco:

• PT: „There is a yellow circle” („Jest żółte koło”) [na ekranie wyświetla się żółte koło]
• PF: „There is a yellow circle” („Jest żółte koło”) [wyświetla się inna figura: o innym kolorze, kształcie lub obu tych cechach]
• NT: „There is no yellow circle” („Nie ma żółtego koła”) [wyświetla się inna figura: o innym kolorze, kształcie lub obu tych cechach]
• NF: „There is no yellow circle” („Nie ma żółtego koła”) [wyświetla się żółte koło]

Zdanie poprzedzało obraz, aby zapewnić, że najpierw zachodzi albo postulowane przez ujęcie neo-husserlowskie „swoiste rozważanie”, albo postulowana przez ujęcie oparte na oddzieleniu „asercja poziomu podstawowego”, zamiast natychmiastowego dopasowania zdania do obrazu. Oczekiwanie krótszych czasów reakcji w warunku PT niż PF jest zgodne ze wszystkimi konkurencyjnymi teoriami; sugerują je też wyniki dość podobnych eksperymentów, np. Sheridana i Flowersa (2010). W ich eksperymencie uczestnicy mieli przyjąć lub odrzucić zdanie twierdzące w zależności od tego, czy wcześniej wybrana przez nich liczba była większa od liczby aktualnie wyświetlonej na ekranie: przyjęcie było szybsze niż odrzucenie. Kierując się tymi przewidywaniami, użyliśmy różnicy PT–PF do kalibracji eksperymentu.

Prywatnymi kanałami przesłaliśmy kilka wersji testu kilkudziesięciu osobom, głównie studentom Wydziału Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. Wersje różniły się czasem prezentacji bodźców. Zaobserwowaliśmy, że dłuższe czasy prezentacji prowadziły do dłuższych i bardziej chaotycznych czasów reakcji. W szczególności nie pojawiła się systematyczna różnica PT < PF. Sądzimy, że tak swobodne warunki sprzyjają rozproszeniu uwagi i/lub refleksjom angażującym procesy umysłowe na znacznie wyższych poziomach niż te, które zamierzaliśmy badać. Krótsze czasy prezentacji wymuszały większą koncentrację. Czasy reakcji były wówczas krótsze, a wzorzec PT < PF stał się bardzo wyraźny. Zarazem przy bardzo krótkich czasach prezentacji istotnie wzrastała liczba błędów; najwyraźniej zbliżaliśmy się do pewnej granicy zdolności poznawczych. Do badania głównego wybraliśmy wersję testu, która nadal dawała umiarkowaną liczbę błędów, około 10%, a jednocześnie wyraźnie ujawniała wzorzec PT < PF.

Badanie przygotowano na platformie Testable, z wykorzystaniem subskrypcji Plus Academic Laboratorium Filozofii Eksperymentalnej „KogniLab”, działającego przy Wydziale Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. Zaprojektowano je do przeprowadzenia online przez dedykowany link, na komputerach lub tabletach. Test nie był zoptymalizowany dla smartfonów.

Uczestnicy

Skorzystaliśmy z puli kandydatów oferowanej w programie Testable Minds. Ponieważ znajomość angielskiego potrzebna do wykonania testu była minimalna, nie wprowadziliśmy ograniczenia językowego, które znacznie zwiększyłoby koszt badania. Przyjęliśmy, że osoba zdolna zarejestrować się w puli Testable Minds jako potencjalny uczestnik badania zna angielski wystarczająco dobrze. Planowaliśmy próbę 100 osób. Algorytm Testable Minds ostatecznie zrekrutował 111 uczestników, w tym 51 kobiet i 60 mężczyzn, w wieku 18–67 lat.

Procedura

Badanie obejmowało łącznie osiem pytań testowych, podzielonych na cztery grupy odpowiadające warunkom eksperymentalnym. Wyświetlano po dwa zdania z każdej grupy. Zdania twierdzące miały treść „There is a yellow circle”, po czym wyświetlał się obraz żółtego koła w próbach PT lub jednej z następujących figur w próbach PF: zielonego koła, niebieskiego kwadratu albo żółtego kwadratu. W zdaniach przeczących wyświetlano „There is no yellow circle”, a następnie obraz zielonego koła, niebieskiego kwadratu lub żółtego kwadratu w próbach NT albo żółtego koła w próbach NF. Uczestnicy mieli kliknąć przycisk „True” („Prawda”) lub „False” („Fałsz”) pod obrazem. Kolejność pytań oraz wariant obrazu falsyfikującego zdanie twierdzące lub potwierdzającego zdanie przeczące były losowane.

W każdej próbie najpierw wyświetlano samo zdanie. Po jednej sekundzie pojawiały się obraz i przyciski „True” oraz „False”. Po kolejnych 1,5 sekundy zdanie i obraz znikały, a przyciski pozostawały na ekranie i nadal były aktywne. Próba kończyła się po kliknięciu jednego z przycisków. Następnie na środku ekranu pojawiało się czarne koło z poleceniem kliknięcia go, aby wymusić powrót kursora do ustalonej pozycji. Po kliknięciu koła kolejna próba rozpoczynała się po 0,6 sekundy.

Blok testowy poprzedzały krótka informacja o badaniu, instrukcja i kwestionariusz, w którym proszono uczestników o wskazanie płci lub odmowę podania tej informacji, podanie wieku oraz deklarację braku trudności w postrzeganiu kształtów i kolorów. Następnie wyświetlano cztery pytania treningowe, aby uczestnicy mogli zapoznać się z dokładnym wyglądem zadania. Informowano ich, że odpowiedzi na te pytania nie będą brane pod uwagę. Nie informowano ich o znaczeniu czasu reakcji. Przyjęliśmy jednak, że stosunkowo szybkie znikanie bodźców samo w sobie zmotywuje uczestników do szybkich odpowiedzi.

Dane, materiały badawcze, zrzuty ekranu i powiązane pliki są dostępne w OSF: NeoHusserlian Propositions.

Wyniki

Główny wynik: czas reakcji NT był dłuższy niż NF, zgodnie z przewidywaniem ujęcia neo-husserlowskiego. Efekt jest mały, ale istotny statystycznie: średnia różnica = 170,75 ms, d = 0,27, p = 0,0086.

Pary warunków PT–PF i NT–NF analizowano oddzielnie. Znacznie upraszczało to analizę i było merytorycznie dopuszczalne, ponieważ właściwym przedmiotem badania była wyłącznie para NT–NF, podczas gdy PT–PF pełniła jedynie funkcję kalibracyjną. Na tym etapie analizy nie rozróżnialiśmy wariantów służących falsyfikacji zdania twierdzącego lub potwierdzaniu zdania przeczącego. Zielone koła, żółte kwadraty i niebieskie kwadraty traktowano jako równoważne reprezentacje danego warunku eksperymentalnego. W kolejnym etapie sprawdzimy, czy między tymi wariantami występują istotne różnice.

Każdy uczestnik ostatecznie generował osiem istotnych dla badania czasów reakcji, po dwa dla każdego warunku. Zwykle do dalszej analizy przyjmowano średnią dwóch czasów reakcji.

Ponieważ jednak zarówno w badaniach wstępnych, jak i głównym zawsze zdarzali się uczestnicy, którzy poważnie się rozpraszali lub robili sobie przerwę w trakcie zadania, pojawiały się czasem czasy reakcji np. dziesięciokrotnie dłuższe od średniej. Postanowiliśmy zatem wykluczyć reakcje dłuższe niż 5 sekund oraz krótsze niż 0,5 sekundy, które można uznać za przypadkowe trafne kliknięcia bez znaczenia poznawczego. Jak się okazało, tak szybkich reakcji nie było. Z dalszej analizy wykluczono także błędne odpowiedzi, tj. kliknięcia „True” przy zdaniach fałszywych lub „False” przy prawdziwych.

Jeżeli z powyższych powodów uczestnik tracił jeden czas reakcji w danym warunku, średnia opierała się na drugim. Jeżeli tracił oba, wykluczano go z dalszej analizy porównującej ten warunek z odpowiadającym mu drugim warunkiem. Ostatecznie z tego powodu z porównania NT–NF wykluczono 11 osób, pozostawiając dokładnie 100 uczestników. Z porównania PT–PF wykluczono tylko 3 osoby, pozostawiając 108.

PT średni czas reakcji: 1436,88 ms	NT średni czas reakcji: 1977,09 ms
PF średni czas reakcji: 1627,38 ms	NF średni czas reakcji: 1806,34 ms
Średnia różnica PT-PF: -190,51 ms	Średnia różnica NT-NF: 170,75 ms
Odchylenie standardowe: 461,46	Odchylenie standardowe: 636,67
Wielkość efektu: d = 0,41 (średni)	Wielkość efektu: d = 0,27 (mały)
Test t: p = 0,000039	Test t: p = 0,0086

Poster konferencyjny

Poster przedstawiający eksperyment i wyniki przygotowano na 52. doroczne spotkanie Society for Philosophy and Psychology (SPP 2026), 17–20 czerwca 2026 r., Johns Hopkins University, Baltimore, Maryland.

Wniosek

Czas reakcji NT wydaje się dłuższy niż NF, zgodnie z przewidywaniem ujęcia neo-husserlowskiego. Efekt jest raczej mały, ale istotny statystycznie.

Bibliografia

Pełna bibliografia projektu jest dostępna na głównej stronie projektu.