Neo-husserlowska koncepcja sądów

Mieszko Tałasiewicz

Projekt podejmuje problem wyjaśnienia tego, że sądy, rozumiane jako struktury reprezentacyjne, mają warunki prawdziwości i stanowią treści postaw propozycjonalnych ujmowanych jako stany umysłu.

Współczesne filozoficzne odpowiedzi na ten problem dzielą się na dwa dominujące nurty. Pierwszy, reprezentowany przez Soamesa (2014), głosi, że sądy są pozbawione mocy: można je rozważać bez zajmowania jakiejkolwiek zobowiązującej postawy, a same sądy są pochodne wobec bardziej pierwotnego pojęcia predykacji. Stanowisko to napotyka dwa główne wyzwania. Po pierwsze, trudno oczekiwać zadowalającego ujęcia predykacji, jeżeli sama predykacja nie jest ugruntowana w bardziej pierwotnym pojęciu propozycjonalności (Tałasiewicz 2017). Po drugie, jeżeli sądy są nośnikami prawdy lub fałszu, muszą wiązać się z jakąś formą zobowiązania co do tego, jak się rzeczy mają (Hanks 2015).

Drugi nurt, reprezentowany przez Hanksa (2015, 2017, 2021) i Recanatiego (2019, 2021, 2022), głosi, że jedność sądów zapewnia moc asertoryczna. Wyjaśnia to ich zdolność do posiadania wartości logicznych, ale rodzi trudności w wyjaśnianiu kontekstów propozycjonalnych, w których nie dochodzi do asercji, takich jak sądy zagnieżdżone lub dyskurs fikcjonalny. Próby rozwiązania tej trudności odwołują się do oddzielenia doksastycznego (doxastic decoupling), zgodnie z którym moc asertoryczna jest w takich kontekstach anulowana. Krytycy argumentują jednak, że jeżeli jedność sądu wynika z mocy asertorycznej, anulowanie tej mocy zagraża samej jedności sądu (Reiland 2019).

Przedstawiona propozycja rozwija trzeci rodzaj teorii, inspirowany tradycją analityczną wywodzącą się z Badań logicznych Husserla (Husserl 2001). Choć tradycja ta jest w znacznej mierze nieobecna we współczesnych debatach nad jednością sądu, pozostaje żywa w innych obszarach filozofii, zwłaszcza w teoriach składni logicznej (Ajdukiewicz 1935, 1960; Leśniewski 1991; Carpenter 1997; Steedman 2000; Geach 1970; Simons 1981, 1999; Humberstone 2005; Tałasiewicz 2010). Kładzie nacisk na wyraźne odróżnienie aktów propozycjonalnych, nominalnych i asertywnych, brakuje w niej jednak pozytywnego ujęcia zobowiązań związanych z aktami propozycjonalnymi.

Celem projektu jest rozwinięcie tej tradycji przez przedstawienie takiego pozytywnego ujęcia, stąd określenie „neo-husserlowskie”. Argumentuję, że sądy ani nie są pozbawione mocy, ani nie są asertywne, lecz wiążą się z pierwotną, swoistą mocą propozycjonalną. Moc ta jest rozumiana jako symulacja pozytywnych stanów rzeczy odpowiadających sądom atomowym, stanowiąca część warunków uznania lub odrzucenia sądu. Należy podkreślić, że symulacji stanu rzeczy nie rozumie się tutaj jako symulacji aktu mowy polegającego na asercji.

Rozważanie sądu złożonego polega na symulowaniu wszystkich istotnych składowych pozytywnych stanów rzeczy i reprezentowaniu ich w strukturze quasi-boolowskiej wyznaczonej przez występujące w nim spójniki logiczne. Odzwierciedla to złożone warunki uznania lub odrzucenia. Jednym z takich spójników jest negacja. W tym ujęciu sąd zanegowany jest już sądem złożonym, zbudowanym z pozytywnego sądu atomowego. Rozważanie sądu zanegowanego wiąże się zatem z tym samym zobowiązaniem co rozważanie odpowiadającego mu sądu pozytywnego, mianowicie ze zobowiązaniem do reprezentowania tego samego pozytywnego stanu rzeczy.

Załóżmy, że rozważanie sądu atomowego p obejmuje reprezentowanie stanu rzeczy s. Warunki uznania p można rozumieć jako instrukcję: powiedz „tak”, jeżeli s zachodzi; warunki uznania ¬p można rozumieć jako instrukcję: powiedz „tak”, jeżeli s nie zachodzi. Warunki odrzucenia odpowiadają instrukcjom dopełniającym: dla p powiedz „nie”, jeżeli s nie zachodzi; dla ¬p powiedz „nie”, jeżeli s zachodzi. We wszystkich tych przypadkach pozytywny stan rzeczy s pozostaje obecny. Zobowiązanie do symulowania s nigdy nie jest anulowane ani „oddzielane”, ani pod negacją, ani w bardziej złożonych zagnieżdżeniach.

Jednym z kluczowych kryteriów oceny we współczesnej filozofii języka i umysłu jest zgodność z empiryczną wiedzą o funkcjonowaniu poznawczym. Hipoteza empiryczna leżąca u podstaw projektu głosi, że ujęcie neo-husserlowskie różni się od teorii opartych na oddzieleniu w poznawczo istotnym wymiarze i że różnicę tę można empirycznie sprawdzić.

Ujęcie neo-husserlowskie jest przykładem teorii typu „plus”. Na poziomie podstawowym reprezentacja propozycjonalna polega na rozważaniu obdarzonym swoistą mocą propozycjonalną, a uznanie i odrzucenie są dodawane przez odrębne akty umysłowe wyższego poziomu. Z kolei poznawczo interpretowane ujęcia oparte na oddzieleniu są teoriami typu „minus”: traktują asercję jako domyślny poziom reprezentacji propozycjonalnej, a użycia nieasertywne, takie jak „samo” rozważanie czy jednoznaczne odrzucenie, wymagają dodatkowej operacji odejmowania, czyli oddzielenia.

W projekcie proponuje się eksperyment, w którym obecność lub brak tej operacji odejmowania znajduje odzwierciedlenie w mierzalnych wzorcach zachowania.

Części projektu

Bibliografia

  • Ajdukiewicz, Kazimierz. 1935. ‘Syntactic Connexion’. In Polish Logic 1920-1939, edited by Storrs McCall. Oxford University Press.
  • Ajdukiewicz, Kazimierz. 1960. ‘Syntactical Connections between Constituents of Declarative Sentences’. In The Scientific World-Perspective and Other Essays, 1931-1963, edited by Jerzy Giedymin. Synthese Library 108. D. Reidel.
  • Carpenter, Bob. 1997. Type-Logical Semantics. The MIT Press.
  • Geach, Peter T. 1970. ‘A Program for Syntax’. Synthese, no. 22: 3–17.
  • Hanks, Peter. 2015. Propositional Content. Context and Content. Oxford university press.
  • Hanks, Peter. 2017. ‘Predication and Rule-Following’. In Philosophy and Logic of Predication, edited by Piotr Stalmaszczyk. Studies in Philosophy of Language and Linguistics, volume 7. Peter Lang edition.
  • Hanks, Peter. 2021. ‘The Varieties of Cancellation’. In Force, Content and the Unity of the Proposition, 1st edn, by Gabriele M. Mras and Michael Schmitz. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003105152-5.
  • Humberstone, Lloyd. 2005. ‘Geach’s Categorial Grammar’. Linguistics and Philosophy, no. 28: 281–317.
  • Husserl, Edmund. 2001. Logical Investigations. Edited by Dermot Moran. International Library of Philosophy. Routledge.
  • Leśniewski, Stanisław. 1991. Collected Works. Edited by Stanisław J. Surma, Jan T. J. Srzednicki, and D. I. Barnett. Nijhoff International Philosophy Series 44. Kluwer academic publ.
  • Recanati, François. 2019. ‘Force Cancellation’. Synthese 196 (4): 1403–24. https://doi.org/10.1007/s11229-016-1223-9.
  • Recanati, François. 2021. ‘Entertaining as Simulation’. In Force, Content and the Unity of the Proposition, 1st edn, by Gabriele M. Mras and Michael Schmitz. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003105152-6.
  • Recanati, François. 2022. ‘Understanding Force Cancellation’. Inquiry, May 21, 1–19. https://doi.org/10.1080/0020174X.2022.2075920.
  • Reiland, Indrek. 2019. ‘Predication and the Frege–Geach Problem’. Philosophical Studies 176 (1): 141–59. https://doi.org/10.1007/s11098-017-1009-z.
  • Sheridan, Martin R., and Kenneth A. Flowers. 2010. ‘Reaction Times and Deception – the Lying Constant’. International Journal of Psychological Studies 2 (2): p41. https://doi.org/10.5539/ijps.v2n2p41.
  • Simons, Peter. 1981. ‘Unsaturatedness’. Grazer Philosophische Studien 14: 73–95.
  • Simons, Peter. 1999. ‘Meaning and Language’. In The Cambridge Companion to Husserl, Reprinted, edited by Barry Smith. Cambridge Companions. Cambridge Univ. Press.
  • Soames, Scott. 2014. ‘Cognitive Propositions’. In New Thinking about Propositions, by Jeffrey C. King, Scott Soames, and Jeffrey Speaks. Oxford University Press.
  • Steedman, Mark. 2000. Syntactic Process. MA: MIT Press.
  • Tałasiewicz, Mieszko. 2010. Philosophy of Syntax. Foundational Topics. Springer, Dordrecht Heidelberg.
  • Tałasiewicz, Mieszko. 2017. ‘The Sense of a Predicate’. In Philosophy and Logic of Predication, edited by Piotr Stalmaszczyk, vol. 7. Studies in Philosophy of Language and Linguistics. Peter Lang.